Những ngày ở Strathclyde
Kiến Minh Nguyễn Ngọc Quang
Hình ảnh bởi Cihan Yüce
Gần đây, trong một vòng tròn thấu cảm mình tham dự, các thành viên có cùng nhau chọn “chân thật” làm chủ đề để chia sẻ. Một thành viên nhận ra rằng việc học văn ngày xưa, có thể là cả hiện nay, thường yêu cầu học sinh phải cảm nhận và suy nghĩ về một tác phẩm văn học theo một chuẩn mực, một khuôn mẫu nào đó. Đó là một điều đáng tiếc bởi vì nó rèn luyện học sinh phải nói ra những điều không thật, những điều không thực sự xuất phát từ cảm nghĩ của chính các em. Đáng tiếc hơn, nó dường như cũng ngầm dạy cho các em rằng những cảm nghĩ chân thật của các em là không quan trọng và việc biểu lộ chúng cũng không cần thiết. Nói cách khác, những gì làm nên các em như một con người và việc sống con người của chính các em là không quan trọng và không cần thiết bằng việc đáp ứng những đòi hỏi mang tính thẩm quyền. Qua thời gian, các em có thể sẽ bị mất đi khả năng kết nối với những cảm nghĩ chân thật của mình, cảm thấy thiếu tự tin vào chính mình, và luôn luôn phải uốn nắn mình theo những cảm nghĩ “chuẩn” mà ai đó có thẩm quyền đặt ra.
Thế nên mình đã từng mơ tưởng đến những lớp học văn nơi mà những tác phẩm văn học, những bài thơ, những câu chuyện, những đoạn văn trong kho tàng văn học của Việt Nam và thế giới là chất liệu để học sinh và thầy cô kết nối và biểu lộ những cảm nghĩ chân thật của bản thân mình. Trong lớp học đó, mọi người cùng nhau đọc tác phẩm. Mỗi học sinh đều có những cảm nghĩ riêng. Thầy cô cũng có những cảm nghĩ riêng. Học sinh và thầy cô ngồi với nhau trong một vòng tròn và nói về tác phẩm đó. Một học sinh nào đó có thể phá vỡ sự im lặng ban đầu của nhóm khi do dự và sợ hãi nói rằng đọc một tác phẩm này em không cảm thấy có gì đặc biệt cả. Cảm nghĩ đó của em được thầy cô lắng nghe một cách tôn trọng và chấp nhận. Một học sinh khác chia sẻ về một ấn tượng mạnh mẽ mà tác phẩm đã đem đến cho em bởi vì nó quá giống với những gì mà em đã trải qua. Cảm nghĩ đó của em cũng được thầy cô lắng nghe một cách tôn trọng và chấp nhận. Các em tự do bày tỏ sự xúc động, sự ngưỡng mộ, sự đau khổ, sự ngạc nhiên, sự oán giận, sự nuối tiếc, hay bất cứ cảm nghĩ nào xuất hiện nơi các em trong khi đọc một tác phẩm nào đó.
Thầy cô, với tư cách người điều phối nhóm, chỉ có một nhiệm vụ thôi, đó là lắng nghe một cách tôn trọng và chấp nhận cảm nghĩ chân thật của mỗi học sinh. Thầy cô không phải là người nhận xét, đánh giá, chấn chỉnh hay uốn nắn các em phải cảm nghĩ giống như mình hay giống một chuẩn mực hay tiêu chí nào đó. Mỗi cảm nhận, mỗi suy tư của các em không nên trở thành đối tượng của sự đánh giá có thẩm quyền từ thầy cô. Trong bầu không khí đó, mỗi học sinh có thể sẽ cảm thấy cảm nhận và suy nghĩ của mình có giá trị. Từ từ các em có thể sẽ kết nối sâu sắc hơn và tự tin hơn với những cảm nghĩ của mình. Trên cơ sở đó, các em cũng có thể bắt đầu hướng đến việc lắng nghe và quan tâm đến cảm nhận và suy nghĩ của những người khác trong nhóm. Điều đó tạo nên một sự thấu cảm, một sự kết nối, giữa học sinh với học sinh, giữa học sinh với thầy cô, hay là giữa người với người trong vòng tròn đó. Ngồi trong vòng tròn ấy không còn phân biệt giữa thầy cô và học sinh nữa. Tất cả đều là những con người đang gặp gỡ một sự sáng tạo, đón nhận ý nghĩa và cảm nhận của một con người nào đó khác là tác giả, nhưng cũng là gặp gỡ chính mình và những người khác trong vòng tròn. Đấy sẽ là một điều rất tuyệt vời.
Chẳng hạn mình nghĩ đến tác phẩm “Cuộc chia ly của những con búp bê”. Trong một vòng tròn an toàn và thấu cảm, cả nhóm có thể được lắng nghe một bạn chia sẻ cảm nghĩ của em khi cha mẹ đã ly hôn, cảm thấy như câu chuyện khơi lại phần nào những nỗi đau và cả sự oán trách; một bạn khác có gia đình đang trải qua nhiều mâu thuẫn và xung đột, vừa muốn nó kết thúc nhưng cũng sợ sự chia ly; một bạn khác lớn lên không có anh chị em, thường đau đáu trong cảm giác cô đơn và khao khát được coi mỗi bạn trong lớp như một người thân; một bạn từ nhỏ đã không còn bố mẹ, dù mang cảm giác như thể có một khoảng trống trong lòng nhưng vẫn thấy ấm áp và biết ơn vì được ông bà và cậu mợ thương yêu. Các em sẽ học cách lắng nghe và hiểu được vô vàn trải nghiệm khác biệt, phong phú, những câu chuyện rất đời, rất người, rất chân thật, từ đó tạo nên những kết nối tuyệt vời giữa người với người. Và nó không chỉ dừng lại ở một tác phẩm, mà trở thành việc học về con người: trước hết là học về chính mình, học cách nhận ra đâu là những cảm nhận chân thật của mình; sau đó là học về bạn bè, thầy cô, về mỗi người với những trải nghiệm riêng tư độc nhất, nhờ vậy mở rộng góc nhìn và trái tim. Chính sự thấu cảm ấy, như nhiều nghiên cứu đã chỉ ra, là nền tảng của bất kỳ sự tử tế nào trong xã hội.